Η άνοδος του δολλαρίου

Η ιστορία είναι πάνω-κάτω γνωστή σε όλους. Αρχικά, η κεντρική τράπεζα του εκάστοτε κράτους κατείχε ένα απόθεμα χρυσού και εξέδιδε το νόμισμά της. Όση μεγαλύτερη ποσότητα χρυσού κατείχε, και όση μικρότερη ποσότητα χρήματος εξέδιδε, τόση μεγαλύτερη η αξία του νομίσματός της. Αυτό λεγόταν κανόνας του χρυσού, και σήμαινε πως η αξία του νομίσματος ενός κράτους βασιζόταν στα αποθέματα χρυσού που κατείχε η κεντρική του τράπεζα.

Όμως, με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο η πλειοψηφία των κρατών ανέστειλε τον κανόνα του χρυσού ώστε να τυπώσουν περισσότερο χρήμα για να χρηματοδοτήσουν τα έξοδα του πολέμου. Κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου, τελικά ακόμη και το Ηνωμένο Βασίλειο αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τον κανόνα του χρυσού, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα η πλειοψηφία των κρατών να επιλέγουν να αγοράζουν αμερικανικά ομόλογα, καθώς το δολλαρίο ήταν ακόμα συνδεδεμένο με τον χρυσό. Έτσι, το δολλάριο έγινε το μεγαλυτέρο αποθεματικό για πολλές κεντρικές τράπεζες.

Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι ΗΠΑ, οι οποίες επιλέξαν να αργήσουν να συμμετέχουν ενεργά στη πολεμική σύρραξη, έγιναν ο μεγαλύτερος προμηθευτής όπλων καθώς και άλλων εμπορευμάτων των συμμαχικών δυνάμεων. Οι Σύμμαχοι πληρώναν κυρίως σε χρυσό, με αποτέλεσμα οι ΗΠΑ να αποκτήσουν το μεγαλύτερο απόθεμα χρυσού παγκοσμίως. Ως αποτέλεσμα, μετά τη λήξη του Β’ ΠΠ, τα άλλα κράτη αδυνατούσαν να επιστρέψουν στον κανόνα του χρυσού.

Κάπως έτσι οδηγηθήκαμε το 1944 στο σύστημα του Bretton Wood. Αφού τα συμμαχικά κράτη δεν μπορούσαν να βασίσουν τα νομίσματά τους σε αποθέματα χρυσού, αποφασίσουν να τα βασίσουν σε αποθέματα δολλαρίων ή, πιο συγκεκριμένα, αμερικανικών κρατικών ομολόγων. Από το στιγμή που το δολλάριο ακολουθούσε ακόμα τον κανόνα του χρυσού, σήμαινε ότι με αυτόν τον τρόπο τα κράτη θα μπορούσαν να βασίσουν τα νομίσματά τους σε χρυσό μέσω αντιπροσώπου. Όλα αυτά με την υπόσχεση ότι οι ΗΠΑ, οποιαδήποτε στιγμή τους το ζητούσε ένα κράτος, θα αντάλλαζαν δολλάρια με την αξία τους σε χρυσό.

Το τύπωμα χρήματος και οι ελλειμματικές πολιτικές που υιοθετήθηκαν κατά τις δεκαετίες 1950-1970 από τις ΗΠΑ για τη χρηματοδότηση διάφορων εγχώριων προγραμμάτων όπως αυτό της λεγόμενης «Μεγάλης Κοινωνίας» καθώς και για τη χρηματοδότηση του πολέμου του Βιετνάμ, αυξήσαν τον πληθωρισμό, δηλαδή μειώσαν την αξία του δολλαρίου. Ως αποτέλεσμα, φοβούμενα για τη σταθερότητα του δολλαρίου, τα κράτη που βασίζαν το δικό τους νόμισμα σε αποθέματα δολλαρίων αυξανόμενα ζητούσαν από τις ΗΠΑ όλο και μεγαλύτερες μετατροπές των δολλαριακών τους αποθεμάτων σε χρυσό.

Κάπως έτσι, το 1971, ένα πρωινό η Παναγιά μου, γνωστή κι ως Νίξον, ανακοίνωσε την αποσύνδεση του δολλαρίου από τον χρυσό. Παρά αυτή την αποσύνδεση, σύμφωνα με το ΔΝΤ, μέχρι και σήμερα η πλειοψηφία των κρατών κατέχει, κατά μέσο όρο, το 59% των συναλλαγματικών του αποθεμάτων σε δολλάριο[1]. Παράλληλα, περίπου το 90% των διεθνών συναλλαγών γίνονται με δολλάριο[2]. Αποτέλεσμα; Το δολλάριο, ως το ντε φάκτο παγκόσμιο χρήμα, έχει μετατραπεί σε όπλο. Αποσυνδεδεμένο από τον χρυσό, η κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ μπορεί να το ελέγχει (σχετικά) κατά βούληση, και με αυτό τον τρόπο να ασκεί τεράστιες πιέσεις σε τρίτα κράτη αποσταθεροποιώντας την οικονομία τους.

Αυτή είναι, σε γενικές και πολύ χοντροκομμένες γραμμές, η ιστορία της ανόδου του δολλαρίου στην παντοδυναμία.

Τι είναι το Bitcoin;

Το 2009 δημιουργήθηκε το Bitcoin, ένα από τα πρώτα κρυπτονομίσματα, από κάποιον/α/ους προγραμματιστές υπό το ψευδώνυμο Satoshi Nakamoto. Δεν θα ασχοληθούμε εδώ με το πως λειτουργεί από άποψη προγραμματισμού, ούτε με τους «οικονομικούς νόμους» που το διέπουν έτσι όπως αυτοί προκύπτουν μέσα από τον κώδικα του προγράμματός του. Τα χαρακτηριστικά που μας απασχολούν εδώ είναι δύο: η αποκέντρωση και η ψευδωνυμία.

Το Bitcoin δημιουργήθηκε αποσκοπώντας να λειτουργήσει ως μια εναλλακτική στο υπάρχον χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ο/η/οι δημιουργοί του θεωρούσαν προβληματικό το γεγονός ότι το νόμισμα ελέγχεται από έναν κεντρικό οργανισμό, την κεντρική τράπεζα που εκδίδει το εκάστοτε νόμισμα, και ήθελαν να δημιουργήσουν ένα αποκεντρωμένο σύστημα στο οποίο θα είναι αδύνατον, ή τουλάχιστον πολύ δύσκολο, κάποιο μεμονωμένο άτομο ή οργανισμός να μπορέσει να χειραγωγήσει το νόμισμα. Για τον λόγο αυτό, λειτουργεί εκτός του υπάρχοντος χρηματοπιστωτικού συστήματος έχοντας το δικό του δίκτυο, στο οποίο ο καθένας μπορεί να συμμετάσχει δημιουργώντας έναν κόμβο. Για τον λόγο αυτό το Bitcoin υποστηρίζει ότι είναι ενάντια στη «λογοκρισία», εννοώντας ότι κανένας που συμμετέχει στο Bitcoin δεν μπορεί να εμποδίσει κάποιον τρίτο από το να συμμετάσχει, και για όλους τους συμμετέχοντες ισχύουν οι ίδιοι κανόνες που απορρέουν από τον κώδικα του προγράμματος.

Το δεύτερο χαρακτηριστικό του Bitcoin που μας ενδιαφέρει εδώ είναι η ψευδωνυμία – και όχι η ανωνυμία όπως συχνά αναφέρεται λαθεμένα. Το Bitcoin υποστηρίζει ταυτόχρονα τη διαφάνεια και την ιδιωτικότητα. Κάθε συναλλαγή που γίνεται στο Bitcoin είναι δημόσια: όλοι μπορούν να δουν πόσα Bitcoins μεταφέρθηκαν σε μια συναλλαγή καθώς και από ποιο ψηφιακό πορτοφόλι προς ποιο. Όμως, το κάθε ψηφιακό πορτοφόλι έχει ένα, ας πούμε, «κωδικό όνομα», και κανείς δεν μπορεί να μάθει την πραγματική ταυτότητα του ατόμου στο οποίο ανήκει το ψηφιακό πορτοφόλι[3].

Η άνοδος του Bitcoin;

Τους τελευταίους μήνες, έχει ανοίξει στις ΗΠΑ μια συζήτηση για την απαγόρευση του Bitcoin με την αιτιολογία του υψηλού ενεργειακού κόστους που απαιτείται για την παραγωγή του και το υψηλό οικονομικό ρίσκο που ενέχουν οι μεγάλες και απότομες διακυμάνσεις της τιμής του για όσους επενδύουν σε αυτό[4]. Αυτή είναι όμως η πρόφαση και όχι η πραγματική αιτία.

Όπως προαναφέρθηκε, η πλειοψηφία των κρατών κατέχει, κατά μέσο όρο, το 59% των συναλλαγματικών του αποθεμάτων σε δολλάριο. Το μερίδιο όμως του δολλαρίου στα αποθεματικά των κεντρικών τραπεζών μειώνεται σταθερά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, καθώς το 1999 το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 70%[5]. Παρά την αποσύνδεση του δολλαρίου από τον χρυσό το 1971, τα κράτη συνεχίσαν να στηρίζουν τα νομίσματά τους στο δολλαρίο καθώς η ισχύς της αμερικανικής οικονομίας σήμαινε οικονομική σταθερότητα. Όμως, η επιθετική νομισματική πολιτική των ΗΠΑ για τη διατήρηση της ισχύος του δολλαρίου έχει παράλληλα αρνητικές επιπτώσεις για τα κράτη που βασίζουν την οικονομία τους στο δολλάριο.

Για παράδειγμα, πριν από μερικές ημέρες ο DXY (ο δείκτης της αξίας του δολλαρίου συγκριτικά με άλλα νομίσματα) έσπασε κάθε ρεκόρ φτάνοντας υψηλά εικοσαετίας[6]. Τέτοιες μεγάλες άνοδοι στη τιμή του δολλαρίου σημαίνουν ότι τα κράτη που βασίζουν το νόμισμά τους σε δανεισμό σε δολλάρια, θα κληθούν να πληρώσουν μεγαλύτερα ποσά για την αποπληρωμή των δανείων απ’ ότι αρχικά υπολόγιζαν. Γενόνος που αποτελεί ακόμη μεγαλύτερο πλήγμα σε περιόδους που οι οικονομία τους βρίσκεται σε ύφεση.

Ένα άλλο ζήτημα που προκύπτει για τα κράτη από την παντοδυναμία του δολλαρίου είναι η πρόσβαση στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα και το διεθνές εμπόριο. Από τη στιγμή που το δολλάριο αποτελεί το ντε φάκτο παγκόσμιο χρήμα και η μεγάλη πλειοψηφία των διεθνών συναλλαγών γίνονται σε αυτό, και εφόσον οι ΗΠΑ ελέγχουν περισσότερο ή λιγότερο πολλούς μεγάλους διεθνείς οργανισμούς, αν οι ΗΠΑ αποκόψουν ή περιορίσουν την πρόσβαση ενός κράτους σε δολλάρια το αφήνουν ουσιαστικά εκτός του παγκόσμιου εμπορίου. Αντίστοιχα, είδαμε προσφάτως τις κυρώσεις στη Ρωσία αναφορικά με την πρόσβαση ρωσικών τραπεζών στο SWIFT, ένα διεθνές διατραπεζικό σύστημα[7].

Τα τελευταία χρόνια κάποια κράτη προσπαθούν να βρουν μια διέξοδο από αυτή την παντοδυναμία του δολλαρίου μέσω του Bitcoin. Ας δούμε για παράδειγμα το Ιράν. Το ιρανικό κράτος, από τη στιγμή που λόγω διεθνών κυρώσεων έχει περιορισμένη πρόσβαση στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα και βρίσκεται υπό εμπορικό εμπάργκο, δυσκολεύεται να πουλήσει το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο που παράγει, χάνοντας έτσι το κύριο εθνικό του εισόδημα. Συνεπώς, αποφάσισε να χρησιμοποιήσει αυτούς τους πόρους για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας η οποία τροφοδοτεί Bitcoin mining, δηλαδή την παραγωγή Bitcoin που γίνεται μέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών. Στη συνέχεια, αφού το Bitcoin έχει το δικό του δίκτυο συναλλαγών που δεν σχετίζεται με το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα, πραγματοποιεί διεθνείς συναλλαγές με Bitcoin παρακάμποντας τις κυρώσεις. Και λόγω της ψευδωνυμίας του Bitcoin με τη δυσκολία σύνδεσης ενός ψηφιακού πορτοφολιού με τον κάτοχό του, δυνητικά θα μπορούσε να προβεί μέχρι και σε κρυφές συναλλαγές με άτομα και εταιρείες που βρίσκονται σε κράτη με εν ενεργεία κυρώσεις προς το Ιράν[8].

Δεν είναι όμως μόνο το Ιράν. Και άλλα κράτη που βιώνουν οικονομική αστάθεια ή διεθνείς κυρώσεις έχουν ξεκινήσει να πειραματίζονται με το Bitcoin. Για παράδειγμα, το ρωσικό κράτος δήλωσε ότι επεξεργάζεται το ενδεχόμενο να προχωρήσει κι αυτό σε πραγματοποίηση διεθνών συναλλαγών μέσω Bitcoin για να προσπεράσει τις κυρώσεις που δέχεται λόγω της εισβολής του στην Ουκρανία[9]. Παράλληλα, το Ελ Σαλβαδόρ κι η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία έχουν υιοθετήσει το Bitcoin ως νόμιμο χρήμα[10], ενώ την ίδια στιγμή ο Παναμάς, η Παραγουάη και η Γουατεμάλα σκέφτονται να ακολουθήσουν[11].

Είναι σίγουρο, οι μεγάλες και απότομες διακυμάνσεις της τιμής του Bitcoin δεν το καθιστούν ιδιαίτερα ελκυστικό ως χρήμα. Αν όμως τεράστιες ποσότητες από Bitcoin απομακρυνθούν από τα ηλεκτρονικά ανταλλακτήρια και «παγώσουν» ως αποθεματικά σε λογαριασμούς κεντρικών τραπεζών, η σταθερή μεγάλη μείωση της προσφοράς του ίσως να οδηγήσει σε μια σχετική σταθεροποίηση της τιμής του. Αφετέρου, υπάρχουν απόπειρες δημιουργίας κρυπτονομισμάτων που να έχουν μια σταθερή ισοτιμία προς κάποιο άλλο asset, είναι τα λεγόμενα stable coins. Προς το παρόν, η διασημότερη από αυτές τις απόπειρες στέφθηκε με παταγώδη αποτυχία[12], όμως ίσως στο μέλλον να εφευρηθεί κάποιο κρυπτονόμισμα που να επιτύχει μια σχετικά σταθερή τιμή συνδυάζοντάς την παράλληλα με αποκέντρωση και ψευδωνυμία σαν αυτή του Bitcoin.

Η δημιουργία ενός παράλληλου δικτύου διεθνών συναλλαγών που δεν θα βασίζεται στο δολλάριο πιθανόν να σημαίνει την αποσταθεροποίηση της αμερικανικής οικονομίας και να αποτελέσει ένα τεράστιο πλήγμα για τη διεθνή γεωπολιτική ισχύ των ΗΠΑ. Αυτός φαίνεται να είναι ο φόβος της αμερικανικής κυβέρνησης με τις σκέψεις της για απαγόρευση του Bitcoin. Μια απαγόρευσή του από τις ΗΠΑ θα σήμαινε μια μεγάλη πτώση της τιμής του, μειώνοντας κατά πολύ την αξία των Bitcoins που έχουν αγοράσει τα διάφορα κράτη, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Και αν τα συμμαχικά προς τις ΗΠΑ κράτη προβούν και αυτά σε απαγόρευση του Bitcoin, το πλήγμα θα είναι ακόμη μεγαλύτερο. Μια τέτοια κίνηση δεν καταργεί την αποκέντρωση και τη ψευδωνυμία του Bitcoin, όμως είναι δύσκολο να προβλεφθεί αν θα μπορούσε να επανακάμψει η τιμή του ή αν θα σήμαινε οριστική ζημία για τα κράτη που έχουν επενδύσει σε αυτό.

Τι θα σημαίνει για την παγκόσμια οικονομία και γεωπολιτική μια σχετική επιτυχία αυτών των κρατικών πειραμάτων με τα κρυπτονομίσματα; Αν χαθεί από τις κρατικές εργαλειοθήκες η επιλογή των κυρώσεων τότε ο οικονομικός πόλεμος θα αντικατασταθεί από κάποιον ψηφιακό πόλεμο με μπλοκαρίσματα υπολογιστικών δικτύων, ή θα παραταχθούν σε παγκόσμιο επίπεδο τα παραδοσιακά όπλα, αυτά με σφαίρες και όλμους;

Η νύχτα είναι σκοτεινή, τα σύννεφα κρύβουν τ’ άστρα και το φεγγάρι. Κι η αυγή της κομμουνιστικής επανάστασης απέχει ώρες πολλές…

Σημειώσεις:

1. Βλέπε https://blogs.imf.org/2022/06/01/dollar-dominance-and-the-rise-of-nontraditional-reserve-currencies.

2. Βλέπε https://www.nytimes.com/interactive/2022/07/16/business/strong-dollar.html.

3. Τουλάχιστον, κανείς δεν μπορεί να μάθει τη ταυτότητα του ατόμου στο οποίο ανήκει ένα ψηφιακό πορτοφόλι μέσω του ίδιου του συστήματος του Bitcoin. Μπορεί όμως η ταυτότητα ενός ατόμου να συνδεθεί με το ψηφιακό πορτοφόλι με άλλους τρόπους. Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε ότι ο Τάκης έχει ένα ψηφιακό πορτοφολί με Bitcoin και ότι υπάρχει ένα κατάστημα ηλεκτρικών οικιακών συσκευών που δέχεται πληρωμές σε Bitcoin. Αν ο Τάκης παραγγείλει από το κατάστημα αυτό ένα ψυγείο, τότε το κατάστημα θα κάνει μια σύνδεση μεταξύ του ψηφιακού πορτοφολιού που θα γίνει η αγορά με τα στοιχεία του παραλήπτη. Οπότε, το κατάστημα μπορεί να συμπεράνει ότι το ψηφιακό αυτό πορτοφόλι ανήκει στον Τάκη ή τουλάχιστον σε κάποιο πρόσωπο που να έχει τόσο στενές σχέσεις με τον Τάκη ώστε να είναι διατεθειμένο να του πληρώσει κοτζάμ ψυγείο. Οπότε, αν υποθέσουμε ότι η αστυνομία υποψιάζεται ότι με το συγκεκριμένο ψηφιακό πορτοφόλιο γίνονται παράνομες συνναλαγές, πχ εμπόριο όπλων, θα μπορεί να απευθυνθεί στο κατάστημα ηλεκτρικών συσκευών και να ζητήσει τα στοιχεία του παραλήπτη της συγκεκριμένης αγοράς – υποθέτωντας εδώ ότι το κατάστημα διαθέτει δημόσια το «κωδικό όνομα» του πορτοφολιού του για τις πληρωμές στο κοινό ή ότι η κρατική νομοθεσία απαιτεί από τα καταστήματα που δέχονται Bitcoin να δηλώσουν στην εφορία το ψηφιακό τους πορτοφόλι για φορολογικούς λόγους, οπότε η αστυνομία γνωρίζει με κάποιον τρόπο το ένα από τα δύο μέρη της συναλλαγής. Συνεπώς, αυτό που προσφέρει το Bitcoin είναι ψευδωνυμία, από εκεί και πέρα η ανωνυμία έχει να κάνει με το αν ο κάτοχος ενός πορτοφολιού θα προβεί ή όχι σε συναλλαγές που θα συνδέσουν το ψηφιακό του πορτοφόλι με την πραγματική του ταυτότητα.

4. Βλέπε https://www.forbes.com/sites/billybambrough/2022/09/08/limit-or-eliminate-biden-executive-order-triggers-shock-us-bitcoin-ban-proposal-after-radical-ethereum-upgrade-and-wild-crypto-price-swings.

5. Βλέπε σημείωση 1.

6. Βλέπε σημείωση 2.

7. Βλέπε https://www.bbc.com/news/business-60521822.

8. Βλέπε https://www.reuters.com/business/finance/iran-makes-first-import-order-using-cryptocurrency-tasnim-2022-08-09 και https://www.grid.news/story/global/2022/07/26/what-do-el-salvador-iran-and-north-korea-have-in-common-theyre-all-feeling-the-heat-in-the-great-crypto-crash.

9. https://cointelegraph.com/news/bank-of-russia-agrees-to-legalize-crypto-for-cross-border-payments-report.

10. Ο ακριβής ορισμός του νόμιμου χρήματος μπορεί να διαφέρει από κράτος σε κράτος, αλλά σε γενικές γραμμές νόμιμο χρήμα είναι το νόμισμα εκείνο που έχει ορίσει το κράτος ότι θα πρέπει να γίνεται η καταβολή των φόρων προς αυτό, και που οι εγχώριες επιχειρήσεις είναι νομικά αναγκασμένες να δέχονται ως μέσο πληρωμής και εξόφλησης χρέους.

11. Βλέπε https://www.cnbc.com/2022/06/25/el-salvador-bitcoin-experiment-not-saving-countrys-finances.htmlhttps://www.bbc.com/news/world-africa-61248809 και https://www.investmentweek.co.uk/news-analysis/4042778/devere-green-bitcoin-legal-tender-countries.

12. Βλέπε https://www.euronews.com/next/2022/05/25/terra-luna-crash-what-are-stablecoins-and-how-stable-are-they-really.

Advertisement