Μεταφράσαμε το παρακάτω κείμενο του Patrick Murray απ’ την ανθολογία Bellofiore & Fineschi, eds, Re-reading Marx: New Perspectives after the Critical Edition, εκδόσεις Palgrave Macmillan, 2009.

Εισαγωγή

Τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, το ανολοκλήρωτο προσχέδιο της κατακλείδας του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, το οποίο δημοσιεύτηκε στα γερμανικά, τα ιταλικά και τα γαλλικά μεταξύ του 1969 και του 1971 (στ’ αγγλικά το 1976) [απ’ όσο γνωρίζουμε, η πρώτη και μοναδική έκδοση στα ελληνικά έχει γίνει απ’ τις εκδόσεις Α/συνέχεια το 1983], ανήκει στα έργα εκείνα που πρόσφατα μας έγιναν διαθέσιμα και συνεχίζουν να τροφοδοτούν μια ουσιαστική επανερμηνεία κι επανεκτίμηση του ώριμου έργου του Μαρξ[1]. Άλλα τέτοια κείμενα είναι τα Grundrisse [Βασικές Γραμμές της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας], το Urtext [το χειρόγραφο της αρχικής εκδοχής της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας] και τα χειρόγραφα της περιόδου 1861-1863 που εκδόθηκαν στη MEGA [Marx-Engels-Gesamtausgabe, η πληρέστερη συλλογή των γραπτών του Μαρξ και του Ένγκελς]. Διαβάζοντας τα χειρόγραφα αυτά, ανακαλύπτουμε μια διαφορετική φωνή του Μαρξ. Ακούγεται λιγότερο καλοζυγισμένος· νιώθει πιο οικεία· περισσότερο φιλοσοφικός, διαλεκτικός κι εγελιανός· είναι περισσότερο επιρρεπής ν’ ακολουθήσει διεισδυτικές ηθικές και κοινωνιολογικές παρατηρήσεις[2]. Πάνω απ’ όλα, το θέμα της ειδικά κοινωνικής μορφής και σκοπού της εργασίας και του πλούτου είναι σαφές κι εμφατικό.

Απ’ τη στιγμή που κυκλοφόρησαν τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, έχει παραμείνει μυστήριο γιατί ο Μαρξ δεν τα ολοκλήρωσε και δεν τα συμπεριέλαβε στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου. Ένας απ’ τους στόχους του παρόντος κειμένου είναι να επανεξετάσει αυτό το μυστηρίο υπό το φως της MEGA. Ωστόσο, επιτρέψετε μου ν’ απογοητεύσω ευθύς τον αναγνώστη λέγοντας ότι οι συντάκτες της MEGA δεν έχουν βρει τίποτα που ν’ απαντά άμεσα σ’ αυτό το ερώτημα, αφήνοντας τόσο αυτούς όσο κι εμάς να κάνουμε εικασίες. Οι σχολιαστές επι του ζητήματος διαιρούνται μεταξύ εκείνων που ισχυρίζονται ότι ο Μαρξ δεν είχε κανέναν θεωρητικό λόγο να μην περιλάβει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου, και εκείνων που θεωρούν ότι ο Μαρξ δεν τα συμπεριέλαβε είτε επειδή αλλαγές στο πλάνο του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου τα κατέστησαν περιττά, είτε επειδή το υλικό που υπάρχει σ’ αυτά θα ταίριαζε καλύτερα κάπου αλλού. Προσωπικά, τάσσομαι ενάντια στην άποψη ότι ο Μαρξ είχε θεωρητικούς λόγους να εγκαταλείψει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Πιο σημαντικά, απορρίπτω τον ισχυρισμό των συντακτών της MEGA ότι η αντιμετώπιση του εμπορεύματος ως το προϊόν του κεφαλαίου δεν ανήκει στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής αλλά μπορεί να εισαχθεί μόνο ύστερα απ’ την εισαγωγή των τιμών παραγωγής στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου. Η θεώρηση αυτή βασίζεται σ’ ένα παραλυτικό λάθος αναφορικά με τη διαλεκτική μέθοδο έκθεσης του Μαρξ. Ενώ ελπίζω να ρίξω λίγο φως αναφορικά με τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, δυστυχώς ούτε οι κριτικές μου στην υπάρχουσα βιβλιογραφία ούτε οι εικασίες μου διαλύουν το μυστήριο του τι απέγιναν τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής.

Μια σύντομη επισκόπηση των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής

Τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής είναι μόλις κάτι παραπάνω από 100 σελίδες στην έκδοση της MEGA, και περίπου 190 σελίδες στην ελληνική μετάφραση των εκδόσεων Α/συνέχεια, συμπεριλαμβανομένων μερικών ξεχωριστών σελίδων που είχε επισυνάψει ο Μαρξ στο τέλος του χειρόγραφου, και χωρίς να συνυπολογίζουμε την εισαγωγή των εκδοτών. Παρότι ακόμα σε πρόχειρη μορφή, το χειρόγραφο είναι οργανωμένο σε τρία μέρη, το καθένα αφιερωμένο στα παρακάτω θέματα: (1) το εμπόρευμα αποτελεί το προϊόν του κεφαλαίου· (2) ο στόχος της καπιταλιστικής παραγωγής είναι η παραγωγή υπεραξίας· και (3) η καπιταλιστική παραγωγή αναπαράγει ειδικά καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής. Ο Μαρξ μας λέει ότι το τμήμα (1) πρέπει να τοποθετηθεί τελευταίο, καθώς παίζει αδιαμφισβήτητα έναν μεταβατικό ρόλο από τον πρώτο προς τον δεύτερο τόμο του Κεφαλαίου[3] [η ελληνική έκδοση ακολούθησε αυτή τη συμβουλή του Μαρξ και άλλαξε τη σειρά των τριών μερών, εδώ όμως ακολουθούμε όπως κι ο Murray τη δομή του χειρόγραφου του Μαρξ, οπότε όπου εδώ αναφέρεται τμήμα (1) πρόκειται για το τμήμα (ΙΙΙ) της ελληνικής έκδοσης, όπου τμήμα (2) το τμήμα (Ι) κι όπου τμήμα (3) το τμήμα (ΙΙ)].

Το τμήμα (1) (35 σελίδες) δίνει έμφαση στην κυκλική φύση του επιχειρήματος του πρώτου τόμου: «Το εμπόρευμα, σαν η στοιχειώδης μορφή του αστικού πλούτου, ήταν το σημείο εκκίνησης μας, η προϋπόθεση για τη δημιουργία κεφαλαίου. Από την άλλη πλευρά, τα εμπορεύματα εμφανίζονται τώρα σαν το προϊόν του κεφαλαίου» (Καρλ Μαρξ, Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, εκδόσεις Α/συνέχεια, 1983, σελ. 165)[4]. Ο Μαρξ τονίζει το αδιαχώριστο (α) της γενικευμένης κυκλοφορίας εμπορευμάτων («που περικλείει κυκλοφορία χρήματος», βλέπε ό.π.)· (β) της γενίκευσης της μισθωτής εργασίας· και (γ) του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Ο Μαρξ προσφέρει έναν εκτενή σχολιασμό για τη διαφορά μεταξύ του εμπορεύματος θεωρημένου ως ανεξάρτητο στην αρχή του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου και του εμπορεύματος θεωρημένου ως το προϊόν του κεφαλαίου (βλέπε ό.π., σελ. 168 για τρεις κύριες διαφορές). Απ’ όσο γνωρίζω, δεν υπάρχει καμία παρόμοια ανάλυση μ’ αυτό το τμήμα των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής σ’ άλλα γραπτά του Μαρξ.

Το τμήμα (2), το μεγαλύτερο απ’ τα τρία (116 σελίδες), επαναλαμβάνει μια σειρά παρεννοήσεων αναφορικά με το κεφάλαιο και αναλύει επί μακρόν την ενότητα της εργασιακής διαδικασίας και της διαδικασίας αξιοποίησης. Ακολουθούν υποενότητες για τη τυπική και την πραγματική υπαγωγή, για την παραγωγική και την μη-παραγωγική εργασία, για το καθαρό κι ακαθάριστο προϊόν, για την «μυστικοποίηση [φενάκη] του κεφαλαίου», και μια μετάβαση απ’ τα τμήματα (2) και (3) στο τμήμα (1) [στην ελληνική έκδοση, η μετάβαση αυτή μεταφέρθηκε στο τέλος του τμήματος (ΙΙ), δηλαδή μεταφέρθηκε στο τέλος του τμήματος (3) του αρχικού χειρόγραφου].

Το τμήμα (3), το μικρότερο, μόλις 9 σελίδες [συμπεριλαμβανομένης της προαναφερθείσας μετάβασης], καταπιάνεται με τις σχέσεις μεταξύ κεφαλαίου και μισθωτού εργάτη που σχετίζονται με την αντιστροφή τους αστικού νόμου της ιδιοποίησης. Κλείνει με μια υποενότητα μιας παραγράφου που φέρει τον τίτλο του χειρόγραφου. Αυτή η σύντομη, τελευταία παράγραφος τονίζει εκ νέου τον ισχυρισμό ότι ο καπιταλισμός αναπαράγει τον «ειδικά καπιταλιστικό χαρακτήρα» του (ό.π., σελ. 163) την ίδια στιγμή που αναπαράγεται υλικά.

Συλλαμβάνοντας το ορθό ερώτημα αναφορικά με τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής

Ο Μαρξ παρατήρησε ότι το να κάνουμε τη σωστή ερώτηση μπορεί ν’ αποτελέσει το κλειδί μιας έρευνας. Όσον αφορά την μοίρα των ανολοκλήρωτων Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, μπορούμε ν’ αναρωτηθούμε αν ο Ερνέστ Μαντέλ προτρέχει ρωτώντας «Μα γιατί το αρχικά σχεδιασμένο Έβδομο Μέρος [Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής] απορρίφθηκε;» (Μαντέλ, «Introduction to Results of the Immediate Production Process» στο Καρλ Μαρξ, Capital, vol. 1, εκδόσεις Penguin Books, 1976, σελ. 944). Αποφάσισε ο Μαρξ να μην συμπεριλάβει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής; Μα φυσικά, πράγματι δεν τα συμπεριέλαβε, όμως το χειρόγραφο είναι ανολοκλήρωτο· δεν μπορούσε να το συμπεριλάβει στην έκδοση προτού το ολοκληρώσει. Ο Μαρξ εγκατέλειψε απρόθυμα την ιδέα να εκδοθούν ταυτόχρονα κι οι τρεις τόμοι του Κεφαλαίου, και μάλιστα μόνο ύστερα από πολύ καιρό. Αποφασίζοντας την αυτόνομη έκδοση του πρώτου τόμου δεν σημαίνει πως αποφάσισε να μην εκδώσει τους άλλους δύο τόμους. Στην πραγματικότητα, απ’ όσα εμφανίζονταν σταθερά στα πρόχειρα περιγράμματά του για το Κεφάλαιο, λίγα ήταν εκείνα τα οποία τελικά απόφασισε να μην συμπεριλάβει. Όπως έχει, ο Μαρξ έκλεισε την πρώτη έκδοση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου προσαρτώντας ένα συνοπτικό περίγραμμα των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής που (1) τόνιζε το γεγονός ότι το άμεσο αποτέλεσμα της παραγωγικής διαδικασίας είναι το εμπόρευμα, μόνο που τώρα εγκυμονεί υπεραξία· (2) επιστούσε την προσοχή σε μια επιστροφή στην εξέταση του σημείου εκκίνησής του, το εμπόρευμα· και (3) έκανε την μετάβαση στον δεύτερο τόμο αντιπαραθέτοντας την απλή κυκλοφορία των εμπορευμάτων στην κυκλοφορία του κεφαλαίου. Στις μετέπειτα εκδόσεις, αυτό το «ίχνος» των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής αφαιρέθηκε.

Επιτρέψτε μας, οπότε, να υιοθετήσουμε την εξής γενική διατύπωση του ερωτήματος αναφορικά με την μοίρα των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής: γιατί ο Μαρξ δεν τα ολοκλήρωσε ώστε να τα εκδώσει; Πρέπει να έχουμε κατά νου ότι ο Μαρξ δεν σταμάτησε να εργάζεται επί του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου το 1867, όταν εκδόθηκε για πρώτη φορά. Τον ξαναδούλεψε για μια δεύτερη έκδοση, η οποία εμφανίστηκε το 1872. Επέβλεπε επίσης τη γαλλική μετάφραση, η οποία εκδόθηκε σε συνέχειες μεταξύ του 1872-1875. Ο Ένγκελς χρησιμοποίησε σημειώσεις και τροποποιήσεις του Μαρξ για τη γαλλική έκδοση ώστε να εκδώσει τη τρίτη γερμανική έκδοση του πρώτου τόμου το 1883, λίγο μετά τον θάνατο του Μαρξ. Αν και δεν διευθετεί το ζήτημα, η συνεχής επανεπεξεργασία του πρώτου τόμου απ’ τον Μαρξ μας κάνει καχύποπτους απέναντι στην εύκολη απάντηση ότι απλά ήταν πολύ πιεσμένος χρονικά ώστε να ολοκληρώσει και συμπεριλάβει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου.

Όπως προαναφέραμε, υπάρχουν δύο βασικές απαντήσεις στο ερώτημά μας:

  1. Ο Μαρξ αποφάσισε, για τον τάδε ή δείνα θεωρητικό λόγο, να εγκαταλείψει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Στη σχετική βιβλιογραφία βρίσκουμε δύο πιθανούς λόγους: (α) επειδή ο Μαρξ συμπεριέλαβε σημαντικές αιχμές των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής στο υπόλοιπο σώμα του πρώτου τόμου, καθιστώντας τα οπότε περιττά· και (β) επειδή σημαντικές αιχμές των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής δεν ταιριάζαν ως κατακλείδα του πρώτου τόμου, καθώς ήταν ακόμα νωρίς για να παρουσιαστούν πριν την εισαγωγή άλλων εννοιών.
  2. Ο Μαρξ ποτέ δεν αποφάσισε να εγκαταλείψει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής· αντ’ αυτού, ο τάδε ή δείνα πρακτικός λόγος τον απέτρεψαν απ’ το να τα ολοκληρώσει και να τα εκδώσει. Πιθανόν ο Μαρξ θεώρησε ότι η συμπερίληψη των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής στον πρώτο τόμο θα έκανε το βιβλίο πολύ μεγάλο· ο Meissner, o εκδότης του, του είχε θέσει το όριο των 60 τυπογραφικών φύλλων [Druckbogen] για τον πρώτο τόμο, κι ο Μαρξ είχε εκφράσει στον Ένγκελς την ανησυχία του γι’ αυτό το όριο. Απ’ τη στιγμή που τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής γράφτηκαν ως μια γέφυρα προς τον δεύτερο τόμο, η αποτυχία του Μαρξ να ολοκληρώσει τον δεύτερο τόμο ίσως τον έκανε να θεωρεί ότι η ολοκλήρωση της γέφυρας δεν επείγει[5]. Ίσως να έχουν έτσι τα πράγματα, όμως το γεγονός ότι δεν ολοκλήρωσε τον δεύτερο τόμο δεν τον εμπόδισε απ’ το να κατασκευάσει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ως μια γέφυρα απ’ τον πρώτο προς τον δεύτερο τόμο.

Επιλεγμένη αξιολόγηση της βιβλιογραφίας

Επιτρέψτε μας τώρα να εξετάσουμε μερικές απ’ τις σχετικές απαντήσεις προς αυτό το ερώτημα, ονομαστικά: το βιβλιογραφικό σημείωμα της σύνταξης απ’ τη γερμανική έκδοση των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής το 1969· την εισαγωγή του Ερνέστ Μαντέλ στην αγγλική μετάφραση του Livingstone· τις παρατηρήσεις του Allen Oakley· και, σημαντικότερα, την εισαγωγή της σύνταξης απ’ την έκδοση των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής στην MEGA.

Το βιβλιογραφικό σημείωμα στη γερμανική έκδοση του 1969

Οι συντάκτες της γερμανικής έκδοσης του 1969 γράφουν: «Πιθανώς, κατά τη διάρκεια της τελικής προετοιμασίας του πρώτου τόμου, ο Μαρξ αποφάσισε να μην συμπεριλάβει το εκτενές έκτο κεφάλαιο […] Συνεπώς, το περιεχόμενο του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου έκλεισε με το κεφάλαιο (αργότερα, μέρος) για τη συσσώρευση του κεφαλαίου[6]. Σ’ αυτό ακριβώς το κεφάλαιο ο Μαρξ υιοθέτησε μια σειρά θέσεων, προσχέδια των οποίων περιέχονται σ’ αυτό το αδημοσίευτο χειρόγραφο [Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής]» (Βιβλιογραφικό σημείωμα της σύνταξης στο Καρλ Μαρξ, Resultate des unmittelbaren Produktionsprozesses, εκδόσεις Verlag Neue Kritik, 1969, σελ. iii). Πρώτον, δεδομένου του ανολοκλήρωτου χαρακτήρα των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, ο Μαρξ δεν θα μπορούσε να είχε «αποφασίσει» να τα συμπεριλάβει. Δεύτερον, αν το μέγεθος -αναμφίβολα, το χειρόγραφο είναι «εκτενές»- προσφέρεται ως μια εξήγηση του γιατί ο Μαρξ δεν τα έκδωσε, οι συντάκτες αποδέχονται τη δεύτερη απάντηση στο γενικό ερώτημα: λόγω πρακτικών ζητημάτων. Όμως, τρίτον, η περαιτέρω παρατήρηση των συντακτών ότι ο Μαρξ συμπεριέλαβε μια σειρά σημείων των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής στο ευρύτερο σώμα του πρώτου τόμου, υπαινίσσεται ότι, κάνοντας αυτό, ο Μαρξ κατέστησε συνειδητά τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής περιττά. Συνεπώς, οι συντάκτες υιοθετούν την απάντηση (1, α) στην ερώτηση για την μοίρα των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής: τελικές προσθήκες στο κύριο σώμα του πρώτου τόμου κατέστησαν τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής περιττά.

Υπάρχουν προβλήματα μ’ αυτή την πρόταση των συντακτών. Αρχικά, δεν ταυτοποιούν τις αιχμές των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής που ενσωματώθηκαν στην ανάλυση για τη συσσώρευση του κεφαλαίου στον πρώτο τόμο. Επιτρέψτε μου να επιλέξω μερικές αιχμές που αναλύονται στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής και κάνουν την εμφάνισή τους στο έβδομο μέρος του πρώτου τόμου: (1) ότι η απλή αναπαραγωγή και συσσώρευση δεν περιλαμβάνει μόνο την υλική αναπαραγωγή μα επίσης και την αναπαραγωγή των κοινωνικών μορφών ιδιαίτερων στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής· (2) τον μυστικισμό του κεφαλαίου· (3) ότι η υπεραξία αποτελεί τον στόχο που δίνει ζωή στην καπιταλιστική παραγωγή· (4) πως οι τιμές, τα επίπεδα παραγωγικότητας και παραγωγικής δύναμης, το μήκος της εργάσιμης ημέρας κι οι ποσότητες και τα ποσοστά υπεραξίας αλληλοδιαπλέκονται· και (5) την αντιστροφή του αστικού νόμου της ιδιοποίησης[7]. Με τα σημεία (2) και (5) θ’ ασχοληθώ παρακάτω, αναφερόμενος στις απόψεις των συντακτών της MEGA.

Όσον αφορά τώρα το σημείο (1), μια επανάληψη αυτής της σαρωτικής παρατήρησης ως κορωνίδα του πρώτου τόμου δεν θα ήταν εκτός τόπου. Αναφορικά με το (3), η ιδέα ότι η παραγωγή (και συσσώρευση) υπεραξίας αποτελεί τον ειδικό σκοπό της καπιταλιστικής παραγωγής είναι, φυσικά, ένα μείζον θέμα του πρώτου τόμου, ιδίως απ’ τη στιγμή που μπαίνουμε το τρίτο μέρος του. Τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής διαφωτίζουν τη σημασία αυτού του ειδικού σκοπού της καπιταλιστικής παραγωγής θέτοντάς τον στο πλαίσιο του βασικού παραπόνου του Μαρξ ενάντια στην πολιτική οικονομία: αγνοεί τα ζητήματα της ειδικής κοινωνικής μορφής και σκοπού του πλούτου και της εργασίας. Και τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής καθιστούν σαφή τη δυνατότητα που έχει αυτός ο ειδικός σκοπός για την αναίρεση του δίκτυου των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων (βλέπε την εισαγωγή των συντακτών της MEGA για το Καρλ Μαρξ, «Resultate des unmittelbaren Produktionsprozesses» στην MEGA², vol. 4, pt. 1, σελ. 16*). Στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου, η τυπική κι η πραγματική υπαγωγή δεν καταπιάνονται όπως στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, όπου ο Μαρξ τις αντιμετωπίζει υπό το ζήτημα της υπεραξίας ως τον καθοριστικό σκοπό της καπιταλιστικής παραγωγής[8]. Αναφορικά με το (4), όπως θα δείξω παρακάτω, η μεταχείριση του Μαρξ για το εμπόρευμα ως το προϊόν του κεφαλαίου περιέχει μερικά απ’ τα πιο διαφωτιστικά παραθέματα των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, έχοντας συνεπαγωγές στην ερμηνεία των δύο πιο αμφιλεγόμενων στροφών της διαλεκτικής του πρώτου τόμου.

Ερνέστ Μαντέλ

Στην εισαγωγή του για τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, ο Μαντέλ γράφει: «Μα γιατί το αρχικά σχεδιασμένο Έβδομο Μέρος [Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής] απορρίφθηκε; […] Προς το παρόν, είναι αδύνατον να δώσουμε μια οριστική απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση» (Μαντέλ, ό.π.). Τριάντα χρόνια αργότερα, με την έκδοση των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής στην MEGA, ακόμη δεν έχουμε μια οριστική απάντηση. Ο Μαντέλ προσφέρει μια εικασία δύο γραμμών σε απάντηση του ερωτήματος γιατί ο Μαρξ «απέρριψε» τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής: «Πιθανόν, ο λόγος βρίσκεται στην επιθυμία του Μαρξ να παρουσιάσει το Κεφάλαιο ως ένα “διαλεκτικά αρθρωμένο καλλιτεχνικό όλον”. Ίσως ένιωσε ότι, σε μια τέτοια ολότητα, το “έκτο κεφάλαιο” δεν θα ταίριαζε, καθώς είχε μια διπλή διδακτική λειτουργία: μια σύνοψη του πρώτου τόμου και μια γέφυρα μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου τόμου» (Μαντέλ, ό.π.).

Δεν είμαι σίγουρα πως να ερμηνεύσω την πρόταση του Μαντέλ. Είναι μια «σύνοψη» εκτός τόπου σ’ ένα διαλεκτικό όλον; Απ’ τον «Πρόλογο» της Κριτικής στην Πολιτική Οικονομία (1859) γνωρίζουμε ότι ο Μαρξ αποφάσισε να μην συμπεριλάβει μια «γενική εισαγωγή» που είχε γράψει (Καρλ Μαρξ, Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, 2010, σελ. 15-16). Δεν γνωρίζω κάποιο σχετικό παράθεμα στο οποίο ο Μαρξ αποκηρύττει τις συνόψεις, τις κορωνίδες ή τα παραθέματα· ούτε ο Μαντέλ μας προσφέρει κάτι τέτοιο. Όπως δηλώνει το τίτλος, τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής λειτουργούν περισσότερο ως ανασκόπηση του πρώτου τόμου παρά ως προοικονομία του δεύτερου, μολονότι ως γέφυρα μεταξύ των δύο τόμων λειτουργεί λίγο κι ως προοικονομία. Επιπλέον, έχουμε κι άλλα παραδείγματα ανασκόπησης στο Κεφάλαιο. Η τέταρτη ενότητα του πρώτου κεφαλαίου του πρώτου τόμου, «Ο φετιχικός χαρακτήρας του εμπορεύματος και το μυστικό του», αναστοχάζεται τη σημασία της θεωρίας της αξίας και της αξιακής μορφής που αναπτύχθηκε στις τρεις προηγούμενες ενότητες. Το τελευταίο μέρος του τρίτου τόμου, «Τα εισοδήματα κι οι πηγές τους», ομοιάζει με τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής στο ότι αποτελεί μια κορωνίδα και των τριών τόμων του Κεφαλαίου[9]. Στην πραγματικότητα, καθεμιά απ’ τις αιχμές των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής που οριζεί τα τρία του μέρη, παρουσιάζεται περιληπτικά στο 51ο κεφάλαιο του τρίτου τόμου, «Σχέσεις διανομής και σχέσεις παραγωγής»[10].

Ο Μαντέλ έχει δίκιο ότι τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής αποτελούν μια γέφυρα. Ο Μαρξ το καθιστά σαφές όταν επικαλεί την προσοχή μας στην κυκλική φύση της έκθεσής του στο Κεφάλαιο. Εκείνο που ήταν το σημείο εκκίνησης, ονομαστικά η γενικευμένη εμπορευματική μορφή του πλούτου, αποδεικνύεται ν’ αποτελεί το αναγκαίο αποτέλεσμα της καπιταλιστικής παραγωγής. Μόνο τώρα είναι που το εμπόρευμα αναγνωρίζεται ως κεφάλαιο στην εμπορευματική του μορφή· η σημασία αυτού εξετάζεται στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, τα οποία θέτουν την εννοιολογική βάση για το νέο σύνολο καθορισμών που θα μελετηθούν στον δεύτερο τόμο. Ο Μαρξ σημειώνει ότι το τμήμα για τα εμπορεύματα ως το προϊόν του κεφαλαίου πρέπει να τοποθετηθεί τελευταίο, «γιατί αποτελεί την μετάβαση στο δεύτερο Βιβλίο» (Μαρξ, Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, σελ. 39) και τελειώνει με την φράση «και σ’ αυτή την αναφορά, η κυκλοφορία τ[ων εμπορευμάτων], που είναι τώρα συγχρόνως διαδικασία αναπαραγωγής του κεφαλαίου, περιλαμβάνει κι άλλους προσδιορισμούς, που ήταν ξένοι προς την αφηρημένη θεώρηση της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων. Επόμενα πρέπει τώρα να εξετάσουμε την κυκλοφορία των εμπορευμάτων σαν τη διαδικασία κυκλοφορίας του κεφαλαίου. Αυτό συμβαίνει στον επόμενο τόμο» (ό.π., σελ. 200). Γιατί μια γέφυρα απ’ τον ένα τόμο στον άλλον θα πήγαινε ενάντια στον διαλεκτικό χαρακτήρα; Ή είναι το πρόβλημα ο «αναδιπλασιασμός των λειτουργιών»; Με ποιον τρόπο; Τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής αποκαλύπτουν τη διαλεκτική δομή του Κεφαλαίου, δεν την παραβαίνουν.

Allen Oakley

«Για κάποιον λόγο που δεν είναι σαφής, αυτό το καίριας σημασίας καταληκτικό μέρος αφέθηκε εκτός του πρώτου βιβλίου του Κεφαλαίου όταν οδηγήθηκε στα πιεστήρια», γράφει ο Allen Oakley (Oakley, The Making of Marx’s Critical Theory: A Bibliographical Analysis, εκδόσεις Routledge & Kegan Paul, 1983, σελ. 96). Στιγματίζοντας στην περιγραφή των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ως «καίριας σημασίας» -δυστυχώς, δεν μας λεεί τι τα καθιστά τέτοια- ο Oakley προσθέτει, «αν η θέση του χειρογράφου των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ήταν η παραπάνω, το έργο (πρώτος τόμος) έμεινε χωρίς την κατακλείδα του» (ό.π., σελ. 97). Ξανά, αξίζει ν’ αναφέρουμε ότι τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής δεν βρίσκονταν σε κατάσταση να εκδοθούν: ο Μαρξ δεν μπορούσε απλώς να «αποφασίσει» να τα συμπεριλάβει· έπρεπε πρώτα να τα ολοκληρώσει. Ο Oakley δεν αναφέρεται σε καμία απόφαση του Μαρξ να εγκαταλείψει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Αντιθέτως, χαρακτηρίζοντάς τα ως «καίριας σημασίας», ο Oakley υιοθετεί τη δεύτερη απάντηση στο γενικό ερώτημα: ο Μαρξ άφησε τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής εκτός του πρώτου τόμου, όχι όμως για θεωρητικούς λόγους. Πέρα απ’ αυτό, ο Oakley σιωπά.

Συντάκτες της MEGA

Η εισαγωγή των συντακτών της MEGA στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ανέρχεται σε μόλις έξι σελίδες, αποτελεί όμως την πιο πρόσφατη κι ουσιώδη συνεισφορά απ’ όσες εξετάζουμε εδώ. Ξεκινούν την περιλιπτική τους αξιολόγηση για τη σημασία των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ως εξής: «Συνεπώς, το “Έκτο Κεφάλαιο” του πρώτου βιβλίου του Κεφαλαίου καταλαμβάνει μια σημαντική θέση στην ιστορία της δημιουργίας του Κεφαλαίου και, γενικοτερά, του συνολικού οικονομικού έργου του Μαρξ» (εισαγωγή των συντακτών της MEGA για το Καρλ Μαρξ, «Resultate des unmittelbaren Produktionsprozesses» στην MEGA², vol. 4, pt. 1, σελ. 17*). Υπογραμμίζουν αρκετά σημεία: (1) στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ο Μαρξ προσφέρει για πρώτη φορά μια ενδελεχή εξέταση του εμπορεύματος ως το προϊόν του κεφαλαίου· (2) κάνοντας αυτό, ο Μαρξ βοηθά τους αναγνώστες ν’ αναγνωρίσουν ότι η αξιακή θεωρία του δεν περιορίζεται στο πρώτο μέρος του πρώτου τόμου, μα αντ’ αυτού εκτείνεται και στους τρεις τόμους του Κεφαλαίου· (3) τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής παρουσιάζουν τα γενικά χαρακτηριστικά του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, εξηγούν λεπτομερώς τους όρους καταγωγής του και τον τοποθετούν ιστορικώς· (4) τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής επισημαίνουν την ανάπτυξη εντός της καπιταλιστικής κοινωνίας των υλικών προϋποθέσεων για μια μελλοντική μετακαπιταλιστική κοινωνία· (5) απ’ τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής μπορούμε να εξάγουμε μια καλύτερη κατανόηση της μαρξικής μεθόδου έρευνας κι έκθεσης.

Παρά τον ενθουσιασμό τους, οι συντάκτες της MEGA κλίνουν προς την πρώτη απάντηση στο γενικό ερώτημα, και προσφέρουν τρεις ανεξάρτητους, μα αλληλοενισχυόμενους, λόγους για το γεγονός ότι ο Μαρξ αποφάσισε να εγκαταλείψει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής[11]. Ο πρώτος λόγος είναι του τύπου (1, β)· οι δεύτεροι είναι του τύπου (1, α): (1) ο Μαρξ κατέληξε ότι ήταν βιαστικό ν’ αντιμετωπίσει το εμπόρευμα ως το προϊόν του κεφάλαιου στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Η προσπάθεια διάκρισης του εμπορεύματος ως μεμονωμένο απ’ το εμπόρευμα ως ένα κλασματικό τμήμα της μάζας των εμπορευμάτων παρηγμένων απ’ το κεφάλαιο ήταν άστοχη σ’ αυτό το στάδιο της ανάλυσης, δεδομένου ότι μια πλήρη έκθεση του εμπορεύματος ως το προϊόν του κεφαλαίου θα έπρεπε να περιμένει μέχρι την εισαγωγή των τιμών παραγωγής στον τρίτο τόμο· (2) απ’ τη στιγμή που ο Μαρξ χρησιμοποίησε την «μυστικοποίηση του κεφαλαίου» στο κεφάλαιο για τις μηχανές, κατέστησε την αναφορά της στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής περιττή· (3) επειδή ο Μαρξ αναφέρθηκε στο ζήτημα της αντιστροφής του αστικού νόμου της ιδιοποίησης σε σύνδεση με τη συσσώρευση κεφαλαίου, δεν υπήρχε ανάγκη να την αναφέρει στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Με τους δύο τελευταίους ισχυρισμούς, οι συντάκτες της MEGA συμφωνούν με τους συντάκτες της γερμανικής έκδοσης του 1969: ο Μαρξ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής είναι περιττά επειδή ενσωμάτωσε τις ιδέες τους στο κυρίως σώμα του πρώτου τόμου. Αντιθέτως, ο πρώτος ισχυρισμός υπαινίσσεται ότι ο Μαρξ εγκατέλειψε τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής επειδή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ήταν διαλεκτικά πρόωρο να θέσει το εμπόρευμα ως το προϊόν του κεφαλαίου. Επιτρέψτε μας να καταπιαστούμε μ’ αυτούς τους ισχυρισμούς με τη σειρά:

  1. Οι συντάκτες της MEGA έχουν δίκιο, φυσικά, ότι μια πλήρης έκθεση του εμπορεύματος ως το προϊόν του κεφαλαίου δεν είναι εφικτή πριν την εισαγωγή των τιμών παραγωγής στον τρίτο τόμο. Είναι όμως αυτός λόγος να μην διατυπωθεί στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ο ισχυρισμός ότι το εμπόρευμα ως το προϊόν του κεφαλαίου μετριέται ως ένα κλασματικό τμήμα της μάζας των εμπορευμάτων παρηγμένων απ’ το κεφάλαιο; Όχι. Ο Μαρξ μας προειδοποίησε «να μην θέτουμε την επιστήμη πριν την επιστήμη»· επέπληξε τον Ρικάρντο επειδή προσπάθησε το αδύνατο – ν’ απαντήσει σε κάθε εφικτή αντίρρηση στην εργασιακή του θεωρία της αξίας απ’ το πρώτο κιόλας κεφάλαιο του βιβλίου του [Αρχές της Πολιτικής Οικονομίας και της Φορολογίας]. Όμως, η λογική των συντακτών της MEGA θέτει το αντίστροφο είδος επιστημονικής ματαιότητας. Αν δεν μπορούμε να προσφέρει μια μερική έκθεση, πιθανότητα επειδή πλαστογραφεί, τότε, απ’ τη στιγμή που δεν μπορούμε να δώσουμε μια πλήρη έκθεση μονομιάς, είμαστε καταδικασμένοι να μην ξεκινήσουμε ποτέ – ένα παράδοξο του Ζήνωνα στην επιστημονική έκθεση[12]. Ενάντια στους συντάκτες της MEGA, ισχυρίζομαι ότι: (α) οι ισχυρισμοί του Μαρξ στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής αναφορικά με το εμπόρευμα ως ένα κλασματικό τμήμα της μάζας των εμπορευμάτων παρηγμένων απ’ το κεφάλαιο είναι αληθείς στον βαθμό που αναλύονται· (β) αξίζουν να γίνουν σε μια αναδρομική-προοικονομική κορωνίδα του πρώτου τόμου· και (γ) δεν θέτουν σε κίνδυνο την ανάπτυξη περισσότερο σύνθετων αληθειών απ’ τον Μαρξ αναφορικά με το εμπόρευμα ως το προϊόν του κεφαλαίου μετέπειτα στο Κεφάλαιο.
  2. Αναφορικά με το θέμα της «μυστικοποίησης του κεφαλαίου», οι συντάκτες της MEGA ισχυρίζονται ότι, καθώς οι αιτίες της καλύφθηκαν στην ανάλυση για τις μηχανές, «[η] ξέχωρή της ανάλυση αποδείχτηκε θεωρητικώς περιττή» (εισαγωγή των συντακτών της MEGA, ό.π., σελ. 15*). Ωστόσο, το κεφάλαιο για τις μηχανές δεν αντιμετωπίζει την μυστικοποίηση του κεφαλαίου τόσο λεπτομερώς όσο τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής· πράγματι, η γλώσσα της «μυστικοποίησης» απουσιάζει[13]. Συγκρίνεται τον καλοήθη τίτλο «Οι μηχανές και η μεγάλη βιομηχανία» με τον τίτλο «Φενάκη του κεφαλαίου», τον τίτλο δηλαδή της σχετικής υποενότητας στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Ενώ το κεφάλαιο για τις μηχανές αφορά την μυστικοποίηση του κεφαλαίου, το συλλογιστικό του επίπεδο αφήνει χώρο για συλλογή σχετικών αιχμών κι αναστοχασμό αναφορικά με την μυστικοποίηση αυτή. Συνεπώς, η σχετική ενότητα στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ξεκινά με μια σύγκριση τριών σημείων του φετιχισμού του χρήματος με τον φετιχισμό του κεφαλαίου, επιδεικνύοντας γιατί ο δεύτερος είναι βαθύτερα ριζωμένος απ’ τον πρώτο (Μαρξ, Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, σελ. 147-148). Ναι, ο Μαρξ εξετάζει τις αιτίες της μυστικοποίησης του κεφαλαίου στον πρώτο τόμο, όμως είναι στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής που μας λέει ότι αυτό ήταν εκείνο που έκανε στον πρώτο τόμο.
  3. Η αποκάλυψη της αντιστροφής του αστικού νόμου ιδιοποίησης υπήρξε ένας εκ των κεντρικών στόχων του Μαρξ στη σύνθεση του πρώτου τόμου· αμφιβάλω ότι θα εξέδιδε το βιβλίο χωρίς να το έχει επιτύχει. Το Κεφάλαιο είναι η ώριμη κριτική του Μαρξ στην αστική φιλοσοφία του δικαίου. Ο Μαρξ αντιμετωπίζει αυτό το ζήτημα κατηγορηματικά στο 21ο κεφάλαιο, «Απλή αναπαραγωγή», και στο 22ο κεφάλαιο, «Μετατροπή της υπεραξίας σε κεφάλαιο», όπως γίνεται σαφές απ’ τον τίτλο της πρώτης ενότητας του τελευταίου, «Κεφαλαιοκρατικό προτσές παραγωγής σε διευρυμένη κλίμακα. Μετατροπή των νόμων ιδιοκτησίας της εμπορευματικής παραγωγής σε νόμους της κεφαλαιοκρατικής ιδιοποίησης». Σίγουρα, η συμπερίληψη αυτού του υλικού ελάφρυνε την πίεση της έκδοσης των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής[14]. Θεωρώ ότι αυτό αποτελεί ένα σημαντικό συστατικό στοιχείο στην απάντηση του γενικού ερωτήματος του γιατί ο Μαρξ άφησε τον πρώτο τόμο να πάει στο πιεστήριο χωρίς να ολοκληρώσει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι συμφωνώ με τους συντάκτες της MEGA ότι, επειδή ο Μαρξ εξέτασε την αντιστροφή στο έβδομο μέρος, συμπέρανε ότι τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ήταν περιττά: «Ως αποτέλεσμα, η έκδοση των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ξέχωρα απ’ το Κεφάλαιο ξανάγινε περιττή» (συντάκτες της MEGA, ό.π., σελ. 16*).

Σ’ ένα πλάνο του για τον πρώτο τόμο απ’ τον Ιανουάριο του 1863, ο Μαρξ προέβλεψε τα «κεφάλαια» 5, 6 & 7 ως εξής: «5) Συνδυασμός απόλυτης και σχετικής υπεραξίας. Σχέσεις (αναλογία) ανάμεσα στην μισθωτή εργασία και στην υπεραξία. Τυπική και πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο. Παραγωγικότητα του κεφαλαίου. Παραγωγική και μη-παραγωγική εργασία. 6) Ξαναμετατροπή της υπεραξίας σε κεφάλαιο. Η πρωταρχική συσσώρευση. Η αποικιακή θεωρία του Ουαίκφηλντ. 7) Αποτέλεσμα της παραγωγικής διαδικασίας». Στο τέλος προσθέτει: «(Μπορεί να εκτεθεί είτε στο σημείο 6, είτε στο σημείο 7, η αλλαγή στην εκδήλωση του νόμου της ιδιοποίησης)» (Καρλ Μαρξ, Θεωρίες για την Υπεραξία, μέρος πρώτο, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, 1984, σελ. 463). Τι σημαίνει αυτό το σκιαγράφημα; (α) Αν υποθέσουμε ότι ο Μαρξ προγραμμάτιζε να συμπεριλάβει τη τυπική και την πραγματική υπαγωγή, καθώς και την παραγωγική και μη-παραγωγική εργασία, στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, τότε, τουλάχιστον σ’ αυτό το σημείο, δεν ήταν αντίθετος στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής να επιστρέψει σε ζητήματα που είχαν εισαχθεί νωρίτερα στον πρώτο τόμο· (β) η συμπερίληψη της αντιστροφής του νόμου ιδιοποίησης υπήρξε πρωτεραιότητα για τον Μαρξ[15]· (γ) σ’ αντίθεση με την πρόταση των συντακτών της MEGA, τουλάχιστον σ’ αυτό το σημείο, ο Μαρξ δεν θεωρούσε ότι η επιλογή της συμπερίληψης της αντιστροφής σ’ αυτό που αποκαλείται εδώ κεφάλαιο 6 (μέρος έβδομο στον πρώτο τομο) σήμαινε την εγκατάλειψη των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής.

Η συνεισφορά των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής

Τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής μας διδάσκουν τα καίρια μαθήματα της νεότερης, κειμενικά βασισμένης, ερμηνείας της «κοινωνικής μορφής» στο ώριμο έργο του Μαρξ. Τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής έχουν να κάνουν με την ειδική κοινωνική μορφή και σκοπό της καπιταλιστικής παραγωγής, της εργασίας που προϋποθέτει και του πλούτου που δημιουργεί. Πράγματι, αυτό πραγματεύεται κι ο πρώτος τόμος του Κεφαλαίου, όμως τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής μας λένε ξανά και ξανά ότι αυτό ήταν το περιεχόμενο του πρώτου τόμου, καθιστώντας το περισσότερο κατανοητό. Εν μέρει, τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής είναι διδακτικά επειδή είναι γραμμένα με μια φωνή που ανήκει περισσότερο στον Μαρξ. Πρωτίστως, όμως, είναι διδακτικά λόγω του είδους του κειμένου. Ο πρώτος τόμος του Κεφαλαίου είναι ένα έργο συστηματικής διαλεκτικής, συγκρίσιμο με την Εγκυκλοπαίδεια των Φιλοσοφικών Επιστημών του Χέγκελ και, ακόμη περισσότερο, με τη Φιλoσοφία του Δικαίου του. Μια λιγότερο ακριβής, μα διδακτική, σύγκριση, είναι με την Ηθική του Σπινόζα. Όπως και το σώμα του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, τα τρία αυτά έργα είναι πυκνά, προσεκτικώς εμπεριστατωμένα, «επιστημονικά» κείμενα που προκαλούν τους αναγνώστες αρχικά ν’ ακολουθήσουν τον ισχυρισμό κι ύστερα να τον χωροθετήσουν και να κατανοήσουν τη σημασία του. Ο Χέγκελ κι ο Σπινόζα βοηθούν τους αναγνώστες τους συμπληρώνοντας τη λιτή και σχολαστική πρόζα τους με προλόγους, «παρατηρήσεις», σχόλια και παραρτήματα (για να μην αναφέρουμε τις πανεπιστημιακές διαλέξεις στην περίπτωση του Χέγκελ). Στο Webster’s Dictionary το σχόλιο [scholium] ορίζεται ως «μια δήλωση ή παρατήρηση που προσθέτει, μα δεν είναι αναγκαία, σε μια παρουσίαση ή έναν συλλογισμό», ενώ το παράρτημα [appendix] αποτελεί «συμπληρωματικό υλικό που συνήθως επισυνάπτεται στο τέλος ενός κειμένου». Αν αυτές οι περιγράφες ταιριάζουν στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, και νομίζω ότι ταιριάζουν, τότε μπορούμε να καταλάβουμε γιατί οι σχολιαστές ίσως κρίνουν το χειρόγραφο ως «περιττό»: τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής δεν εξελίσσουν τη διαλεκτική γραμμή συλλογισμού του Κεφαλαίου. Είναι όμως τέτοια ευκολότερα, «συμπληρωματικά» κείμενα, περιττά για τους ευρύτερους, ρητορικούς σκοπούς των «επιστημονικών» συγγραφέων όπως ο Σπινόζα, ο Χέγκελ κι ο Μαρξ; Δεν το νομίζω. Κοιτώντας το κύριο ερώτημά μας υπ’ αυτό το φως μπορούμε να δούμε ότι, υπό πιέσεις χώρου και χρόνου, ο Μαρξ άφησε τον πρώτο τόμου του Κεφαλαίου να εκδοθεί χωρίς τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, χωρίς όμως ν’ αποφασίζει ότι αυτά ήταν εκτός τόπου ή «περιττά».

Κάθε ένα εκ των τριών τμημάτων των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής επιστούν την προσοχή μας στο ζήτημα της ειδικής κοινωνικής μορφής και σκοπού:

  1. Το τμήμα (1) για το εμπόρευμα ως το προϊόν του κεφαλαίου εστιάζει στο γεγονός ότι ο πλούτος που παράγεται απ’ τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής δεν είναι απλώς ένα εμπόρευμα μα αντ’ αυτού ένα εμπόρευμα που εγκυμονεί υπεραξία. Μεγάλο μέρος του τμήματος αυτού αφιερώνεται στην λεπτομερή επεξήγηση του πως το εμπόρευμα ως το προϊόν του κεφαλαίου διαφέρει, τυπικά, απ’ το εμπόρευμα όπως το θεωρούσαμε στην αρχή του πρώτου τόμου. Το τμήμα αυτό δίνει έμφαση στο αδιαχώριστο μεταξύ της γενικευμένης εμπορευματικής μορφής του πλούτου, της μορφής της μισθωτής εργασίας που λαμβάνει η εργασία, και του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.
  2. Το όλο ζήτημα του τμήματος (2) είναι να επιμείνει στον ιδιαίτερο κοινωνικό σκοπό της καπιταλιστικής παραγωγής· ονομαστικά, την παραγωγή και συσσώρευση υπεραξίας. Ο Μαρξ αποκαλύπτει την αποτυχία της πολιτικής οικονομίας να συλλάβει ότι το κεφάλαιο δεν είναι ένα πράγμα μα αντ’ αυτού μια ειδική κοινωνική μορφή του πλούτου μ’ έναν ειδικό σκοπό. Οι κατηγορίες της τυπικής και πραγματικής υπαγωγής θέτουν το ερώτημα -ενώ η σχετική ορολογία της απόλυτης και σχετικής υπεραξίας δεν το θέτει- «υπαγωγή τίνος υπό τι;» Η μόνη απάντηση στο ερώτημα «υπό τι;» είναι υπό μια ειδική κοινωνική μορφή, συγκεκριμένα, υπό το κεφάλαιο[16]. Παρομοίως, το ερώτημα «τι είναι παραγωγική εργασία;» μας αναγκάζει να προσδιορίσουμε τον κοινωνικό σκοπό της παραγωγής. Υπό τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, η εργασία είναι παραγωγική μόνο αν παράγει άμεσα υπεραξία.
  3. Το όλο ζήτημα του τμήματος (3) είναι η διάκριση μεταξύ της υλικής αναπαραγωγής και της αναπαραγωγής της κοινωνικής μορφής ενός συγκεκριμένου τρόπου παραγωγής.

Τέλος, η έμφαση του Μαρξ στο τμήμα (1) για την κυκλικότητα του πρώτου τόμου αποκαλύπτει τον συστηματικό διαλεκτικό χαρακτήρα της έκθεσης που αναπτύσσει ο Μαρξ στο Κεφάλαιο. Συγκεκριμένα, η έμφαση του Μαρξ σ’ αυτόν τον κυκλικό -καλύτερα, σπειροειδή- χαρακτήρα της έκθεσής του αποκαλύπτει τη δομή της αμοιβαίας προϋπόθεσης που χαρακτηρίζει μια συστηματική διαλεκτική έκθεση (βλέπε Chris Arthur, The New Dialectic and Marx’s “Capital”, εκδόσεις Brill, 2002). Το τμήμα (1) μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε ότι το εμπόρευμα με το οποίο ξεκινά το Κεφάλαιο ήταν στην πραγματικότητα ένα εμπόρευμα απ’ την μάζα των εμπορευμάτων παρηγμένων με τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, ένα «κλασματικό τμήμα» του «σωρού από εμπορεύματα» για τα οποία μιλάει ο Μαρξ στην πρώτη πρόταση του Κεφαλαίου. Συνεπώς, η καπιταλιστική παραγωγή προϋποτέθηκε απ’ την αρχή· παρομοίως, η καπιταλιστική παραγωγή προϋποθέτει ότι ο πλούτος λαμβάνει την εμπορευματική μορφή: «Τα εμπορεύματα, σαν η στοιχειώδης μορφή του αστικού πλούτου, ήταν το σημείο εκκίνησης μας, η προϋπόθεση για τη δημιουργία κεφαλαίου. Από την άλλη πλευρά, τα εμπορεύματα εμφανίζονται τώρα σαν το προϊόν του κεφαλαίου» (Μαρξ, Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, σελ. 165)[17].

Επιτρέψτε μας να επιστρέψουμε στην αιχμή που θέτει ο Μαρξ επανειλημμένως στο τμήμα (1): «Μόνο στη βάση της καπιταλιστικής παραγωγής γίνεται στην πράξη το εμπόρευμα η γενική στοιχειώδης μορφή τον πλούτου» (ό.π., σελ. 167)[18]. Εφόσον το Κεφάλαιο ξεκινά με την υπόθεση ότι το εμπόρευμα είναι «στοιχειωδική μορφή του [πλούτου]», και εφόσον τα επιχειρήματα του Μαρξ δεν στέκουν χωρίς αυτή την υπόθεση, βλέπουμε ότι ο Μαρξ προϋποθέτει την καπιταλιστική παραγωγή απ’ την πρώτη κιόλας πρόταση του Κεφαλαίου. Απ’ αυτό προκύπτουν αρκέτες σημαντικές συνέπειες:

  1. Το Κεφάλαιο πραγματεύεται τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής απ’ την αρχή· όπως έχει τονίσει ο Chris Arthur, η όλη ιδέα μιας γενικευμένης «εμπορευματικής παραγωγής» ως ένα μεταβατικό στάδιο προς τον καπιταλισμό αποτελεί έναν μύθο[19]·
  2. Απ’ τη στιγμή που ο νόμος της αξίας μπορεί να εδραιωθεί μόνο στη βάση της γενικευμένης εμπορευματικής κυκλοφορίας, ο νόμος της αξίας ισχύει μόνο για κοινωνίες όπου κυριαρχεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής.
  3. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει αξία χωρίς υπεραξία, κάτι το οποίο τραβάει το χαλί κάτω απ’ τα πόδια του προυντονισμού, του αριστερού ρικαρδιανισμού και πιθανώς μερικών μορφών σοσιαλισμού της αγοράς. Σημαίνει ότι ο στόχος της κριτικής και των επαναστατικών προθέσεων του Μαρξ είναι η αξία κι όχι απλώς η υπεραξία. Ο στόχος του Μαρξ δεν είναι η αναδιανομή της υπεραξίας· στόχος του είναι η αντικατάσταση της αξίας με μια νέα κοινωνική μορφή του πλούτου.
  4. Αν μια κοινωνία στην οποία ο πλούτος γενικά λαμβάνει την εμπορευματική μορφή είναι αναγκαία μια κοινωνία στην οποία κυριαρχεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, τότε αποδεικνύεται απατηλός ο ισχυρισμός των φιλελεύθερων στοχαστών, όπως ο Φρίντριχ Χάγιεκ, ότι αυτή η κοινωνία [στην οποία ο πλούτος γενικά λαμβάνει την εμπορευματική μορφή] είναι η μόνη εφικτή ελεύθερη κοινωνία ακριβώς επειδή δεν έχει κάποιον υποχρεωτικό συλλογικό στόχο. Ακριβώς επειδή μια κοινωνία της αγοράς δεν μπορεί παρά να είναι καπιταλιστική, πρέπει να συμμορφωθεί στον καταναγκασμό του κεφαλαίου, στην ατέρμονη συσσώρευση κεφαλαίου.

Επιτρέψτε μας να κλείσουμε με δύο παραδείγματα που δείχνουν πως τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής μας βοηθούν να καταλάβουμε δύο απ’ τις πιο αμφιλεγόμενες κινήσεις του Μαρξ στον πρώτο τόμο του Κεφάλαιο. Θ’ αναλογιστούμε (1) τον ισχυρισμό του Μαρξ στην πρώτη ενότητα του πρώτου κεφαλαίου ότι το «τρίτο πράγμα» κοινό σ’ όλα τα εμπορεύματα πρέπει να είναι η (αφηρημένη) εργασία (σελ. 51-52)· και (2) την μετατόπιση του Μαρξ απ’ το Ε-Χ-Ε στο Χ-Ε-Χ στο τέταρτο κεφάλαιο (ξεκινώντας στη σελ. 160).

  1. Ο μόνος τρόπος να λειτουργεί ο ισχυρισμός του Μαρξ ότι η (αφηρημένη) εργασία είναι η ουσία του «τρίτου πράγματος», είναι ν’ αναγνωρίσουμε ότι με το εμπόρευμα δεν αναφέρεται σε οποιοδήποτε μεμονωμένο εμπόρευμα (το οποίο ίσως ν’ αποτελεί ή να μην αποτελεί προϊόν εργασίας) μα σ’ ένα «κλασματικό» τμήμα της μάζας των εμπορευμάτων παρηγμένων απ’ το κεφάλαιο (βλέπε Patrick Murray, «The New Giant’s Staircase», Historical Materialism, vol. 13, no. 2, 2005). Αυτή ακριβώς είναι η αιχμή που τονίζει ο Μαρξ στην πρώτη ενότητα των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής: «Το κάθε εμπόρευμα εμφανίζεται, όχι μόνο υλικά, σαν τμήμα του συνολικού προϊόντος του κεφαλαίου, σαν ένα αναλογικό τμήμα του απ’ αυτό παραγμένου συνόλου» (Μαρξ, Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, σελ. 172). Το εμπόρευμα με το οποίο ξεκινά το Κεφάλαιο αποδεικνύεται να είναι ένα τέτοιο εμπόρευμα, ένα προϊόν του κεφαλαίου· ωστόσο, δεν μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε ως τέτοιο μέχρι ν’ αναπτυχθούν οι αναγκαίες κατηγορίες. Αυτό σημαίνει αμοιβαία προϋπόθεση στο Κεφάλαιο: το κεφάλαιο προϋποθέτει το εμπόρευμα και το εμπόρευμα προϋποθέτει το κεφάλαιο· αυτό σημαίνει ότι εκκινούμε από ένα εμπόρευμα που είναι το προϊόν του κεφαλαίου. Απλά δεν μπορούμε να το πούμε απ’ την αρχή της έκθεσης. Αυτό θα ήταν να «θέσουμε την επιστήμη πριν απ’ την επιστήμη». Το μεμονωμένο εμπόρευμα στην αρχή του Κεφαλαίου πρέπει να λειτουργήσει ως σύμβολο υποκατάστασης ενόσω ανακαλύπτουμε την πραγματική του ταυτότητα.
  2. Η εισαγωγή του κυκλώματος Χ-Ε-Χ απ’ τον Μαρξ εμφανίζεται, το λιγότερο, αδιάφορη[20]. Η μεταβατική πρόταση είναι: «Δίπλα όμως σ’ αυτή την μορφή [Ε-Χ-Ε] βρίσκουμε μια δεύτερη μορφή που διακρίνεται ειδικά, την μορφή Χ-Ε-Χ» (Μαρξ, Κεφάλαιο, τόμος πρώτος, σελ. 160). Τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής μας διδάσκουν ότι τελικά δεν είναι και τόσο αδιάφορη. Αποτελεί μια καθημερινή παρατήρηση σε μια κοινωνία της αγοράς ότι πλάι στο Ε-Χ-Ε βρίσκουμε το Χ-Ε-Χ. Όμως, μπορούμε να πάμε βαθύτερα· το Χ-Ε-Χ πρέπει να βρίσκεται εκεί πλάι στο Ε-Χ-Ε. Γιατί; Όταν ο πλούτος γενικά λαμβάνει την εμπορευματική μορφή, τότε όλες οι εισροές στην παραγωγή, συμπεριλαμβανομένης της εργασιακής δύναμης  (Μαρξ,  Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, σελ. 167), λαμβάνουν την εμπορευματική μορφή. Συνεπώς, η παραγωγή πλούτου σε μια καπιταλιστική βάση πρέπει να εκκινεί με χρήμα ώστε ν’ αγοραστεί η αναγκαία εργασιακή δύναμη και τα μέσα παραγωγής. Στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, ο Μαρξ βγαίνει εκτός της πορείας του για να τονίσει ότι το επακόλουθο της (ταυτόχρονης) γενίκευσης της εμπορευματικής μορφής και της μισθωτής εργασίας είναι ότι όλες οι εισροές στην παραγωγή λαμβάνουν την εμπορευματική μορφή (ό.π.). Συνεπώς, η παραγωγή πρέπει να ξεκινήσει με χρήμα. Αυτό εξηγεί γιατί το τμήμα (1) των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής λειτουργεί ως μετάβαση στον δεύτερο τόμο του Κεφαλαίου, ο οποίος ξεκινά με τα «κυκλώματα του κεφαλαίου», εκ των οποίων πρώτο είναι το χρηματικό κύκλωμα, Χ-Ε-Χ. Η μετάβαση του Μαρξ απ’ τη γενικευμένη εμπορευματική κυκλοφορία στο κεφάλαιο είναι λειτουργική απ’ τη στιγμή που αναγνωρίσουμε ότι η γενικευμένη εμπορευματική κυκλοφορία προϋποθέτει καπιταλιστική παραγωγή· δηλαδή, ότι η (γενικευμένη) εμπορευματική μορφή αποτελεί τόσο την προϋπόθεση όσο και το επακόλουθο της καπιταλιστικής παραγωγής.

Σημειώσεις:
1. Τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής αποτελούν το μόνο «κεφάλαιο» του προσχεδίου του 1863-1864 (το «τρίτο προσχέδιο») του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου που έχει φτάσει σ’ εμάς, πέρα από μερικές σκόρπιες σελίδες από προηγούμενα κεφάλαια αυτού του προσχεδίου που επισυνάπτονταν στο χειρόγραφο των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Οι συντάκτες της MEGA θέτουν τη συγγραφή των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής στο χρονικό πλαίσιο μεταξύ 1863-1864 (εισαγωγή των συντακτών της MEGA για το Καρλ Μαρξ, «Resultate des unmittelbaren Produktionsprozesses» στην MEGA², vol. 4, pt. 1, σελ. 9*). Τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής εκδόθηκαν ταυτόχρονα στα γερμανικά και τα ρωσικά στο Arkhiv Marksa i Engelsa, vol. II (VII), σελ. 4-266 στη Μόσχα το 1939. Ο Maximilian Rubel έκδοσε αποσπάσματα στο Ecommie et Societes, Cahiers de L’lnstitut de Science Economique Appliquee, Serie Etudes de Marxologie, no. 6, Ιούνιος 1967. Το 1969, τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής εκδόθηκαν ως βιβλίο στα γερμανικά και στα ιταλικά. Ακολούθησαν ολοκληρωμένες μεταφράσεις στα γαλλικά και τ’ αγγλικά. Αναμένεται μια νέα ιταλική μετάφραση των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής μαζί με μια νέα ιταλική μετάφραση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου.
2. Ο Μαρξ, σε μια επιστολή του στον Λασσάλ στις 12 Νοεμβρίου του 1858, γράφει ότι στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας (1859) δεν πασχίζει για μια «κομψή έκθεση» μα να γράψει «όπως γράφω συνήθως» (MECW 40, σελ. 354). Σε μια άλλη επιστολή του στον Λασσάλ στις 15 Σεπτεμβρίου 1860, γράφει ότι μορφή της συνέχειας στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας [το Κεφάλαιο] θα είναι κάπως περισσότερο δημοφιλής όμως «όχι, φυσικά, ως αποτέλεσμα κάποιας εσώτερής μου παρόρμησης» (MECW 41, σελ. 193).
3. Η γερμανική κι η ρώσικη έκδοση του 1933 κι η γερμανική έκδοση του 1969 ακολοθούν την πρόταση του Μαρξ και τοποθετούν την πρώτη ενότητα τελευταία [το ίδιο κι η ελληνική μετάφραση των εκδόσεων Α/συνέχεια]. Η γαλλική έκδοση του 1971 καθώς κι οι δύο αγγλικές μεταφράσεις ακολουθούν τη σειρά του χειρόγραφου.
4. Η μετατόπιση από «το εμπόρευμα» στα «εμπορεύματα» εδώ είναι σημαντική επειδή, συνήθως, το προϊόν του κεφαλαίου είναι μια μάζα εμπορευμάτων καθένα εκ των οποίων μετριέται ως ένα κλασματικό τμήμα του συνολικού προϊόντος. [Σ.τ.Μ.: Διορθώσαμε την ελληνική μετάφραση ακολουθώντας τη διατύπωση του Μαρξ στο χειρόγραφο, ο οποίος γράφει ότι στον πρώτο τόμο ξεκινάμε με «το εμπόρευμα» κι όχι με «τα εμπορεύματα» όπως έχει μεταφραστεί απ’ τις εκδόσεις Α/συνέχεια].
5. Ο Rodney Livingstone σημειώνει: «κατά πάσα πιθανότητα ο Μαρξ θα είχε ολοκληρώσει το παρόν κεφάλαιο [Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής] σ’ αυτό το σημείο όταν θα τον είχε τελικά επιμεληθεί [τον δεύτερο τόμο του Κεφαλαίου]» (σημείωση του Livingstone στο Καρλ Μαρξ, Capital, vol. 1, εκδόσεις Penguin Books, 1976, σελ. 975).
6. Το έκτο και τελευταίο «κεφάλαιο» της πρώτης έκδοσης του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου περιλάμβανε ενότητες για την καπιταλιστική συσσώρευση, τη λεγόμενη «πρωταρχική συσσώρευση» και τη «σύγχρονη αποικιακή θεωρία». Στις μετέπειτα εκδόσεις, ο πρώτος τόμος τελειώνει με δύο «μέρη» αναφορικά με το θέμα της συσσώρευσης: Μέρος Έβδομο: Η Διαδικασία Συσσώρευσης Κεφαλαίου· και Μέρος Όγδοο: Η Λεγόμενη Πρωταρχική Συσσώρευση [στις ελληνικές εκδόσεις του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, τόσο αυτή της Σύγχρονης Εποχής όσο αυτή του ΚΨΜ όσο και την αυτοέκδοση του Σκουριώτη, τα δύο αυτά μέρη έχουν συγχωνευθεί ως «Μέρος Έβδομο», «’Εβδομη Ενότητα» και «Μέρος Έβδομο» αντίστοιχα].
7. Η μεταχείριση της «λεγόμενης πρωταρχικής συσσώρευσης» απ’ τον Μαρξ αποτελεί τη χαριστική βολή του στην αστική θεωρία ιδιοποίησης, επειδή γελοιοποιεί την ιδέα του Λοκ για την ιδιοκτησία, σύμφωνα με την οποία η ιδιοκτησία αποκτάτε αρχικά μέσω της εργασίας του ίδιου του ατόμου που τελικά γίνεται ιδιοκτήτης.
8. Η μόνη ρητή αναφορά στη τυπική και πραγματική υπαγωγή στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου γίνεται στη σελ. 526 (εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή).
9. Επιπλέον, το αποσπασματικό τελευταίο 52ο κεφάλαιο του τρίτου τόμου, «Οι τάξεις», ίσως θεωρούταν μια γέφυρα προς τα βιβλία για τη γαιοκτησία και την μισθωτή εργασία.
10. Το γεγόνος ότι ο Μαρξ παρουσιάζει όλες τις τρεις κύριες αιχμές των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής εκεί ίσως σημαίνει ότι σκοπός του ήταν το 51ο κεφάλαιο του τρίτου τόμου ν’ αντικαταστάσει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Αμφιβάλω περί αυτού για τρεις λόγους: (i) το κεφάλαιο 51 έχει έναν ειδικό σκοπό, τον οποίο δηλώνει ο τίτλος του· (ii) οι ημερομηνίες συγγραφής των δύο κορωνίδων είναι κοντινές· και (iii) η μεταχείριση τουλάχιστον δύο εκ των τριών αιχμών στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής γίνεται σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.
11. Περιέργως, οι συντάκτες της MEGA σιωπούν αναφορικά με το ερώτημα του γιατί ο Μαρξ θα εγκατέλειπε τις ενότητες για τη τυπική και πραγματική υπαγωγή που υπάρχουν στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής.
12. Στο Patrick Murray, «The New Giant’s Staircase», Historical Materialism, vol. 13, no. 2, 2005, επικρίνω τον Chris Arthur για μια παρόμοια υπόθεσή του.
13. Ένα εκ των σαφότερων παραθεμάτων βρίσκεται στo Μαρξ, Κεφάλαιο, τόμος πρώτος, σελ. 438-439. Απ’ τη στιγμή που τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής αφιερώνουν μόνο 8 σελίδες στην μυστικοποίηση του κεφαλαίου, ακόμη κι αν η αντιμετώπισή της ήταν περιττή, αυτός δεν θα ήταν επαρκής λόγος για την εγκατάλειψη των Αποτελεσμάτων της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής.
14. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχουν και πολλά γι’ αυτή την αντιστροφή στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Βρίσκουμε μια ανοφορά στη σελ. 95 κι ύστερα αντιμετωπίζεται δραστήρια στις σελ. 160-162.
15. Σε δύο απ’ τα πρώτα σχέδια για το Κεφάλαιο -η πρώτη εκδοχή ενός πίνακα περιεχομένων στα επτά τετράδια των Grundrisse κι ένα πλάνο σχεδιασμένο τον Φεβρουάριο ή τον Μάρτιο του 1859 αφότου ο Μαρξ είχε γράψει «αναφορά» στο υλικό των Grundrisse που δεν χρησιμοποιήθηκε στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας– ο πρώτος τόμος ολοκληρώνεται στην αντιστροφή του αστικού νόμου της ιδιοποίησης. Σε κανένα απ’ τα δύο σχέδια δεν γίνεται αναφορά στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής· ωστόσο, και τα δύο περιλαμβάνουν μια τελευταία ενότητα στον πρώτο τόμο, την «Αντιστροφή [Umschlag] του Νόμου της Ιδιοποίησης», η οποία έρχεται μετά από μια ενότητα για την «πρωταρχική συσσώρευση κεφαλαίου». Και τα δύο σχέδια αναφέρουν ενότητες για την απόλυτη και τη σχετική υπεραξία (το τρίτο σχέδιο αναφέρεται στη σχετική υπεραξία σε τρεις ενότητες: τη συνεργασία, τον καταμερισμό της εργασίας και τις μηχανές), οπότε η ορολογία προέρχεται τουλάχιστον απ’ το 1858. Όμως, δεν υπάρχει ενότητα για τον συνδυασμό της απόλυτης και της σχετικής υπεραξίας, και καμία αναφορά στη τυπική ή την πραγματική υπαγωγή. Σε κανένα απ’ τα δύο σχέδια δεν υπάρχει μια ενότητα για την απλή αναπαραγωγή ή τη συσσώρευση κεφαλαίου. Στο πρώτο σχέδιο, υπάρχει μια ειδική ενότητα που τοποθετείται πριν την «μετάβαση απ’ το χρήμα στο κεφάλαιο» με τον τίτλο «5) Η Εκδήλωση του Νόμου της Ιδιοποίησης στην Απλή Κυκλοφορία». Η ενότητα αυτή γράφτηκε, χρησιμοποιώντας τον ίδιο ακριβώς αριθμό και τίτλο απ’ το σχέδιο, στο Urtext (MECW 29, σελ. 461). Ο Μαρξ απάλειψε αυτή την ενότητα όταν ξανάγραψε το Urtext ως την Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας (1859), και δεν ξαναεμφανίστηκε στο Κεφάλαιο. Σίγουρα, η πρόθεση του Μαρξ το 1858 ήταν να χρησιμοποιήσει αυτή την ενότητα για να προετοιμάσει τη σχεδιασμένη τελευταία ενότητα για την αντιστροφή. Στο δεύτερο σχέδιο, το θέμα εμφανίζεται στον τίτλο της τελευταίας ενότητας του πρώτου τόμου: «Εμφάνιση του Νόμου της Ιδιοποίησης στην Απλή Εμπορευματική Κυκλοφορία: Αντιστροφή αυτού του Νόμου». Σε μετέπετα σχέδια -για παράδειγμα, αυτό του Ιανουαρίου του 1863- η αντιστροφή του νόμου της ιδιοποίησης παραμένει· μόνο που τώρα η απλή αναπαραγωγή κι η συσσώρευση αποτελούν μέρος του σχεδίου, κι ο Μαρξ υπαινίσσεται ότι η αντιστροφή θα συμπεριλαμβάνεται είτε στο κεφάλαιο για τη συσσώρευση κεφαλαίου είτε σ’ ένα νέο, τελευταίο κεφάλαιο: τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής. Τα στοιχεία αυτά αποκαλύπτουν πόσο σημαντικό ήταν για τον Μαρξ να εκθέσει την αντιστροφή του αστικού νόμου της ιδιοποίησης στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου. Απ’ τη στιγμή που η σκληρότερη κριτική του Μαρξ -η ανταλλαγή μεταξύ καπιταλιστή κι εργάτη, η σύμβαση εργασίας, υποβαθμίζεται στο δικαιϊκό φαντασιοκόπημα του συμβουλαίου- απαιτεί τις έννοιες της απλής αναπαραγωγής και της συσσώρευσης κεφαλαίου, ίσως αποφάσισε να εισάγει τη συσσώρευση και να παρεκκλίνει απ’ το σχέδιό του να κρατήσει τον πρώτο τόμο στο εννοιολογικό επίπεδο της άμεσης παραγωγής, ώστε να ενισχύσει την κριτική του στην αστική φιλοσοφία του δικαίου.
16. Στην πραγματικότητα, ο Μαρξ αναλύει πολλά περισσότερα είδη υπαγωγής στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής πέρα από απλώς (1) τη τυπική και (2) την πραγματική. Αυτά περιλαμβάνουν: (3) την ιδεατή· (4) την υβριδική, στην οποία διακρίνουμε δύο είδη, (4α) την «μεταβατική» (προς τη τυπική υπαγωγή) και (4β) τη «συνοδευτική», στην πιο ολοκληρωμένη του ανάλυση της υβριδικής υπαγωγής στο χειρόγραφο του 1861-1863· (5) την υπαγωγή προκαπιταλιστικών εμπορικών μορφών, όπως το εμπόρευμα, το χρήμα, ακόμη και το ίδιο το κεφάλαιο: «Εδώ φαίνεται, πως ακόμα οικονομικές κατηγορίες που ανήκουν σε προηγούμενες εποχές παραγωγής, στη βάση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής αποκτούν έναν ειδικά διαφορετικό ιστορικό χαρακτήρα» (Μαρξ, Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής, σελ. 167)· (6) αυτό που αποκαλώ μη-τυπική υπαγωγή, για παράδειγμα, όταν σε συνθήκες καπιταλιστικής γεωργίας, όπου οι σπόροι έχουν λάβει γενικά την εμπορευματική μορφή, χρησιμοποιώ τους δίκους μου σπόρους για να σπείρω, τότε αυτοί υπάγονται στο κεφάλαιο χωρίς να λάβουν την «αξιακή μορφή»· δηλαδή, χωρίς ποτέ να έχουν πωληθεί· (7) μη-παραγωγικοί εργάτες υπάγονται στην μορφή-μισθός· (8) ένα τμήμα της μη-παραγωγικής εργασίας, ιδίως από κυβερνητικού υπαλλήλους, η οποία πληρώνεται μέσω φόρων, υπάγεται στο κεφάλαιο μέχρι που και εισέρχεται στον σχηματισμό των τιμών (ό.π., σελ. 134). Το γεγονός ότι ο Μαρξ ανέπτυξε αρκετές έννοιες υπαγωγής στα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής ούτε πρέπει να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι όλες αυτές οι έννοιες για την υπαγωγή μπορούν να εφαρμοστούν μόνο στην «άμεση παραγωγική διαδικασία», ούτε πρέπει να συμπεράνουμε απ’ το γεγονός ότι οι έννοιες αυτές άπτονται της κυκλοφορίας του κεφαλαίου και του εμπορικού και τοκοφόρου κεφαλαίου [πράγματα δηλαδή που δεν αναλύονται στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου], ότι ο Μαρξ αποφάσισε γι’ αυτόν τον λόγο να εγκαταλείψει τα Αποτελέσματα της Άμεσης Διαδικασίας Παραγωγής.
17. Ήδη απ’ τα Grundrisse, ο Μαρξ είχε σχολιάσει αυτή τη δομή αμοιβαίας προϋπόθεσης μεταξύ της γενικευμένης εμπορευματικής κυκλοφορίας και του κεφαλαίου.
18. Ο Μαρξ το αναγνωρίζει αυτό ως την πρώτη απ’ τις τρεις «καίριες αιχμές» στο τμήμα (1).
19. Βλέπε Chris Arthur, The New Dialectic and Marx’s “Capital”, εκδόσεις Brill, 2002. Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι δεν παράγονταν εμπορεύματα πριν τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, ούτε αρνείται ότι, ιστορικά, η ανάδυση του καπιταλισμού προϋποθέτει ένα αρκετά ανεπτυγμένο επίπεδο εμπορευματικής ανταλλαγής.
20. Ο Jacques Bidet ισχυρίζεται ότι αυτή τη μετάβαση εκλείπεται οποιασδήποτε επιχειρηματολογικής βάσης: «στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει καμία πιθανή διαλεκτική μετάβαση […] Ο Μαρξ […] αναγκάστηκε ν’ αναγνωρίσει ότι δεν μπορούσε να συνεχίσει με μια μετάβαση, αλλά μόνο με μια ρήξη» (Bidet, «The Dialectician’s Interpretation of Capital», Historical Materialism, vol. 13, no. 2, 2005, σελ. 141-142). Διαφωνώ μ’ αυτή την άποψη. [Σ.τ.Μ.: Eμείς, απ’ την πλευρά μας, συμφωνούμε με τον Bidet. Θα θέλαμε να παραθέσουμε περισσότερο λεπτομερώς το συγκεκριμένο απόσπασμα απ’ το άρθρο του Bidet: «Μπορούμε να σημειώσουμε επί του ζητήματος ότι η αναφορά του Μαρξ στο Κεφάλαιο αναφορικά με τον θησαυρισμό δεν γίνεται ως επίδειξη μιας έντασης η οποία “απαιτεί” μια διαλεκτική ανάπτυξη. Ο Μαρξ επικαλείται τον θησαυρισμό στο τρίτο κεφάλαιο του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, τόσο ως μια τελείως ορθολογική λετουργική πρακτική (ο Μαρξ λέει ότι η εμπορευματική παραγωγή, επειδή μ’ αυτή έχουμε να κάνουμε, υπαινίσσεται ότι ο ορθολογικός παραγωγός, όπως το κράτος, το οποίο υπονοείται ως να είναι ορθολογικό, συσσωρεύει ένα χρηματικό απόθεμα), όσο κι ως μια παθολογική συμπεριφορά που καθίσταται εφικτή εντός αυτού του πλαισίου. Είναι όμως αδύνατο να δούμε τι είδους “απαίτηση” για μετάβαση προς τον καπιταλισμό ίσως περιέχει ο θησαυρισμός, όπως είναι αδύνατο να εντοπίσουμε μια εννοιολογική “τάση”. Σίγουρα, ο καπιταλιστής στο έκτο κεφάλαιο συγκρίνεται μ’ έναν ορθολογικό θησαυριστή, όμως ούτε αυτή η αναλογία καθιστά τον θησαυριστή μια φιγούρα διαλεκτικής μετάβασης προς το κεφάλαιο (εκτός κι αν ο κόσμος μας πρέπει να θεωρηθεί ως ένα “μεγάλο βιβλίο αναλογιών”, όπως προτείναν οι φιλόσοφοι της Αναγέννησης). Ο θησαυρισμός δεν σχηματίζει μια “διαλεκτική στιγμή” και την εννοιολογική έκθεση, αλλά μια στιγμή εις άτοπον απαγωγής, δείχνοντας, αντιθέτως, το άτοπο της εμπορευματικής παραγωγής αυτής καθεαυτής, το ανέφικτο του να συλλάβουμε την ύπαρξη ενός πλεονάσματος σ’ ένα καθαρά εμπορευματικό πλαίσιο. Η διαλεκτική των διαλεκτικών αρέσκεται να τρέφεται με φιλολογικούς αντικατοπτρισμούς. Βασικά, αυτό που εξετάζεται στο Κεφάλαιο είναι η σχέση μεταξύ δύο μορφών, η μορφή-αγορά κι η μορφή-κεφάλαιο. Το διαλεκτικό ερώτημα (και πρέπει να γνωρίζουμε τι σημαίνει αυτό) της σχέσης τους» είναι ένα επιβλητικό παγκόσμιο ερώτημα. Όχι μόνο δεν λαμβάνει χώρα σε κάποιο είδος τυπικής διαλεκτικής μετάβασης (σε κάποιο σημείο, αφηγηματικά) απ’ τον έναν στον άλλο -κι αυτό είναι ένα σημείο-κλειδί που γενικώς φαίνεται να διαφεύγει απ’ τους διαλεκτικούς- όπως το Χ-Ε-Χ του εμπορίου ή του θησαυρισμού, τα οποία, επιπλέον, είναι πρακτικές κι όχι μορφές, δεν είναι μορφές με την ίδια έννοια όπως είναι μορφές η αγορά και το κεφάλαιο σ’ αυτό το θεωρητικό πλαίσιο. Όμως, στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει καμία πιθανή διαλεκτική μετάβαση. Κι είναι γι’ αυτόν τον λόγο που ο Μαρξ τελικά εγκατέλειψε ένα τέτοιο εγχείρημα στο Κεφάλαιο. Αναγκάστηκε ν’ αναγνωρίσει ότι δεν μπορούσε να συνεχίσει με μια μετάβαση, αλλά μόνο με μια ρήξη: με μια πρόβλεψη αυτού που έπρεπε ν’ ακολουθήσει, μέσω αυτής της έκκλησης στον ιδεολογικό “τύπο” του κεφαλαίου, ο οποίος δεν οφείλει τίποτα στις “ανεπάρκειες” της χρηματικής ή της εμπορευματικής μορφής που προηγούνται του κεφαλαίου. Η μορφή του “καπιταλισμού” δεν μπορεί τόσο εύκολα να ενσωματωθεί σε μια ανάπτυξη της “μορφής”-αγορά. Το πρόβλημα μεταξύ των δύο αυτών όρων δεν μπορεί να εγερθεί κατ’ αυτόν τον τρόπο» (ό.π.). Η «ρήξη» δεν μπορεί να είναι άλλη απ’ αυτή της «συνάντησης» μεταξύ του προλετάριου και του καπιταλιστή (βλέπε Λουί Αλτουσέρ, «Το Υπόγειο Ρεύμα του Υλισμού της Συνάντησης»). Για το ζήτημα της διαλεκτικής στο Κεφάλαιο, βλέπε Πωλ Μάτικ ο νεώτερος, «Η Διαλεκτική του Μαρξ».]

Advertisements